• Paylaş

    KATEGORİ : KÜLTÜR-SANAT

    Eklenme tarihi : 2017-11-19
  • Enver Gökçe'yi 19 Kasım 1981'de kaybettik

    2000 Martında Sevim Belli'nin Enver Gökçe ile ilgili yazısını kısaltarak yayınlıyoruz.

     

    Ben Enver’in adını ilk kez, sanıyorum, “Dil-Tarih Olayları” diye bilinen olaylar dolayısıyla duydum. Hitler ordularının ilk zaferinden/işgallerinden yüreklenip şımaran Türkiye faşistleri, Dil ve Tarih’te olay çıkarmışlar, bizzat üniversite rektörünü hırpalayacak kadar ileri gitmişlerdi. Gerçi, ilerici ve sosyalist gruptan derslerini aldılar ama haklarında dava açılanlar, günlerce gazetelere sayfalar dolusu malzeme oluşturanlar bizimkiler, yani solcular oldu.

     

    Bu gençler, Ankara’da ilerici bir gençlik birliği kurmuşlardı. Enver Gökçe, Ahmet Arif, Arif Damar, Hayati Tözön, Nuran Ertan, Melahat Türksal, Sıdıka Umut (Su), Asım Akşar ve Şevki Akşit. Hepsi bu birliğin çevresinden. Şevki Akşit, politik olarak hepsinin elebaşısı. Şevki ile Enver yakın arkadaşlar, adları birlikte anılıyor. Şevki’yle Enver deniyor.

     

    Enver Gökçe üzerine

    Biliyorsunuz ben şair değilim, şiir eleştirmeni de değilim. Edebiyat tarihçisi hiç değilim. Ne var ki Enver Gökçe ile ortak yanlarımız var. En başta geleni yaşamlarımızın belli bir anında aynı kaderi paylaşmış olmamız. 1951 Türkiye Komünist Partisi tevkifatının hükümlüleriyiz ikimiz de. İkimiz de Harbiye Askeri Cezaevi’nde yıllarca yattık. Sansaryan hanın hücrelerine kapatıldık.

     

    Anı mekânları paylaştık ama kişisel yakınlığımız, yakın arkadaşlığımız olmadı. İnsan olarak, şair olarak onun yaşamının ayrıntılarını pek bilmem. Anı anlatmayacağım size.

     

    Bilirsiniz, anma konuşmalarında anılana övgüler düzülür genellikle. Bu bir kadirşinaslık borcudur bir bakıma. Ama ben övücülükte, parlak sözler bulmakta pek yetenekli değilimdir. Hep abartıyormuşum, biraz da kendimi övüyormuşum gibi gelir.

    Burada, gene bizimle aynı davada hüküm giyen Orhan Suda’nın, Enver Gökçe hakkındaki birkaç tümcesini aktaracağım size:

     

    Enver Gökçe, harabelerde açan çiçeklerden güller devşiren bir devrimcidir… Ne çıkış noktasında ne de sonraları popülist şiirin kıyısından bile geçmemiştir… Kendi başından geçenleri, mızmız bir sesle, kendi kendine anlatan, sigaralı, rakılı, bol sıkıntılı ya da popülizmin batağına saplanmış sözde devrimci şiirler onun kitabında yer almaz… O, bir mihenk taşıdır şiirimizde…

     

    Enver, Erzincan’ın Kemaliye ilçesinin Çit köyünden gelmiş Ankaralara, ama bir yanıyla hep oraların çocuğu olarak kalmış. Kısa-orta arası boyu, gür kara saçları, esmer teni, hafif öne çıkık kuvvetli alt çenesi, kalın çerçeveli gözlükleri ve tıknaz küt yapısıyla bir Anadolu çocuğu.

     

    Enver, Birinci Dünya ve Kurtuluş savaşı sonrası Anadolusunun çocuğu, yirmiler kuşağından. Anadolu’nun yoksulluğunun ve yoksunluğunun son kertesini yaşamış. Ve unutmamış. Anadolu insanını türküsüyle, ezgisiyle, yiğitlemeleri, güzellemeleri ile, tüm deyişleri ile kucaklamış ve öylesine sevmiş. Kendi insanının acılı kaderinden bireysel planda kurtulmayı amaçlamamış. Kaderini kendi insanlarının kaderinden koparmamış. Halkına olan borcunu yadsımamış. Ve halkın kaderinin değiştirebilirliliğinin, hep birlikte değiştirilebilirliliğinin sezgisine varmış. Bu kaderi değiştirmenin yolunu aramış. Bulmuş da. Marksizmin kuramını öğrenmiş. Giderek teoriyle pratiğin ayrılmazlığı bilinciyle mücadelenin zorunluluğu inancına varmış ve işte TKP içinde böyle bir mücadeleye baş koymuş.

     

    Dağda
    Dağ
    Yüzü
    Yok?
    Ekinlerde
    Ekin
    Demir
    Değnek
    Demir
    Çarık
    Gezersin
    Kimbilir
    Yürekteki
    Sevdayı?
    Hay
    Kardaş
    Görklü
    Kardaş
    Kurt
    Ne
    Bilsin
    Akar
    Su
    Ne
    Bilsin
    İnce
    Belli
    Karınca
    Ne
    Bilsin
    Bu
    Hayat
    Bu
    Zulüm
    Toprağının
    Kararmış
    Zühresi
    Ay’ı
    Bentleri
    Yıkar

    Şu devrilmiş araba
    Şu tank altındaki
    Senin sevdiklerin mi?

    Kömür işlenirdi,
    Kalem oynardı, yol döşenirdi,
    Güneşe selâm durulurdu,
    Her gün başında
    Varsam görsem
    Görsem her şey yerli yerinde mi?

    Sana düşman oldum
    939 harbi
    Beni dostlarımdan ettin,
    Beni mahzun ettin
    Sefil ettin
    Şair ettin!
    Sana bin teşekkür
    Büyük ızdırap
    Bana sevmeyi
    Bana hakikatı
    Bana insanları öğrettin.

     

    Edebiyat üzerine, şiir üzerine, Ahmet Arif ve Enver Gökçe üzerine yazı yazanlar, Enver Gökçe’nin Ahmet Arif’in şiirini hazırladığını, ona öncülük ettiğini söylüyorlar. Yani Ahmet Arif, Enver Gökçe’den etkilenmiştir diyorlar. Böyle özel bir etki iddiasına katılmıyorum. Herkes herkesten hatta ters yönde gidenden bile şiiriyet olarak etkilenir. Tersine etki de olsa etkilenir. Ama Ahmet Arif, “Kendi göbeğimi kendim kestim, kasaba minnet etmedim” diyesiymiş. Bunu duyduğumda çok şaşırmıştım. Diyalektiğin inkarıdır bu. Ayrıca da ayıptır. Ahmet Arif’in notunu düşürmüştür bence.

     

    Enver, bunu şöyle yanıtlıyor: “Ben hayatta kimseye akıldanelik etmedim. Ahmet Arif, bugünkü yerine kendi yetenekleriyle oturmuştur. Hiçbir şey bu gerçeği örtbas edemez. ‘Kendi göbeğimi kendim kestim kasaba minnet etmedim’ dediğine göre, kendisini aşiret töresine bu kadar bağlı sayan ve bunu ballandıra ballandıra bir marifetmiş gibi söyleyen Ahmet Arif’e sorarım, ‘Aç zulanı, göster restini. Gökten zembille mi indin? He canım, sen getir üstünü’”.

     

    He canım, sen getir üstünü!”. Enver haklı ve de bu deyişini seviyorum. Taşlama tekniğine göre bunu ardından, “Aldı Ahmet Arif, bakalım ne dedi” gelmeli. Bilmiyorum. Herhalde bir şey dememiş. Rastlamadım. Ama bu, Ahmet Arif’in şiirini daha çarpıcı bulmamıza engel değil. Keza Enver’inkini de daha evrensel.

     

    Derinliklerden çıkartılmış sürprizlerle doludur şiir bence. “Boynuz sonra gelir, ama kulağı geçer” denilmiştir. Ama boynuzun kulağı geçmesi, daha göze çarpar olması kulağın değerini hiç de azaltmaz. Aslında şiir, bir duygulanım, bir çağrışımlar yaratma işidir. Hangisi bende daha yoğun titreşimler yaratıyorsa onu severim. Hatta bazen onu, bazen ötekini severim… Karşılaştırmayı, hele ki yarıştırmayı gereksiz hatta yanlış bulurum.. Üstelik ikisi de aynı canlı varlığın organlarıdırlar. Ahmet Arif de, Enver Gökçe de aynı verimli topraklarda boy verip yeşermişler, aynı vasattan beslenmişlerdir. İkisinde de insan sevgisi, halk sevgisi egemendir.

     

    Evet, hiçbir şey Arif’in Enver’den, Enver’in de Arif’ten etkilenmesinin olabilirliğini, hatta kaçınılmazlığını ortadan kaldıramaz. Gerek Enver, gerek Arif ve de Arif Damar daha önce söylediğim etkenler yanında yaşama bakışlarında, politik görüşlerinde, Şevki Akşit’ten de büyük yardım görmüşlerdir.

     

    Bazı insanlar, bazı dostluklar, birliktelikler sadece var oluşlarıyla kendilerinin bilinçli ve etkin bir çabası olmasa bile gene etkili olurlar. Bazı insanları sadece tanımak bile insanı zenginleştirir. Hem de pekçok bakımdan. Bunu yadsımak olası değildir. Etkilenmemek marifet değil bence de, Enver’in dediği gibi.. Tersine iyi etkilerin peşinde koşmalı, onları arayıp bulmalı insan. Yanlış olan, yaratıcılıktan uzak, katkısız taklitçiliktir.

     

    Beri yandan, bu adını andığımız şairlerin hepsi sanatlarında, ozanlıklarında ve de dünya görüşlerinde en başta Nazım’dan etkilendiler. Zaten kendisi, şiir yazsın ya da yazmasın, Nazım’dan etkilenmemiş bir solcu yoktur Türkiye’de, hele bizim kuşağımızda... Nazım Türk şiirinde hatta edebiyatında çığır açan adamdır. Şiirin konusunu ve gündemini değiştirmiştir. Ve bu içeriğe uygun biçimi yaratmıştır. Şiirimize yepyeni bir soluk getirmiştir.

     

    Enver’in soluğu da bir başka türlü sevecendir. Yoksulluğu paylaşmışlığın kucaklayışı vardır onda.

     

    Enver, Anadolu köylüsünün yoksulluğundaki şu alçak gönüllü özlemi nasıl alçak gönüllü bir yalınlıkla dile getiriyor, bakın:

     

    Yan binmişsin eşeğe
    Kasketi de yıkmışsın afili
    Kaşın üstüne.
    Bir günün beyliği beylik
    Aldırma sat anasını;

    Olmasa da olur
    Mükeyyifat'tan sayılır
    Gaz, tuz ve şeker.

    Hadi sür
    Paçanın kokusunu aldı seninkiler!
    Küçük Yılmaz bekler şehir ekmeği
    He oğul, he!
    Senin de şanın var
    Hadi şöyle gir de köyden içeri
    Ayaklarını sallaya sallaya,
    Bozkulağı anırta anırta
    Ko desinler Şahmaran’ın bağı var!

     

    Nazım’a ayak uyduramayanlar silinip gitmiştir şiir dünyasından. Ama onu yolundan yürüyenlerin birçoğu da, Nazım taklitçisi olarak kalmışlardır. Enver, onlardan değildir. Ahmet Arif de değildir. Onlar, kopyacı-taklitçi değildirler. Önemli olan budur. Önemli olan yaratıcı bir etki almak, doğru ve güçlü bir “start” almaktır. Ve kendi sanat kişiliğini yaratmaktır. Başka türlüsü olamaz.

     

    Ben sevici, sert ve delişmen…
    Ve hürlük kardeşlik çırasını
    Kendi hissemce götüren insan.

     

    Sadece Nazım’ın şiirinden de etkilenmediler elbette. Şairi şair yapan kültür birikimleridir, yaşadıklarıdır. Bunu içine her şey girer.

     

    Enver’i de Enver yapan, bir bakıma, dünyanın kalburüstü şiiriyle tanışmış olmasıdır. Anadolu yaşamının bütün şiirselliğini, ta en eski destanlarından bu yana Anadolu kültürünü içine sindirmiş olmasıdır; o kültürün günlük alelade deyişlerini şiirselliğini kaybettirmeden kendi şiiri içine oturtabilmiş olmasıdır. Şiir diye küçük Anadolu kasabalarını alt alta sıralamak yürek ister. Ve sıralamaya ritm ve şiirsellik katabilmek beceri ister. Ama bu dürtüye ulaşmak da, daha önce sevgi ister, bir birlikte yoğrulmak ister. Ben kendi hesabıma Enver’de en çok bunu seviyorum. Bu kadar basitte derini bulmak, öznelde evrensele ulaşmak, derinlemesine özümsenmiş bir kültür ve doğru kavranmış bir dünya görüşü gerektirir. Ve de bilimsellik…

     

    Bilimsel dünya görüşü deyince, bakın şimdi:

     

    Ve döne döne ateş
    Döne döne madde
    Gökler yarıla dürüle
    Dağlar savrula devrile,
    Kırıla döküle yıldız
    Sular evrile çevrile
    Dövüşe dövüşe madde
    Değişe tokuşa madde…

     

    Bir uzay filmi, bir bilim-kurgu filmi seyreder gibi capcanlı, sinematografik. Hele şu, “Dağlar savrula devrile”… Bu, tasarım gücü, imgelem gücü ister. Ya Türkçenin güzelliği, ifade gücü. Bu satırları kolay kolay başka dile çeviremezsiniz. Çevirebilseniz de- Asla bu tadı bulamazsınız. Diyalektik materyalizmin oluşum ve evrim kuramını böyle yalınlaştıramazsınız. Ve aynı zamanda o başdöndürücü, o duraksamasız devinimi duyumsatamazsınız.

     

    İşte Nazım’ın mirasçıları, diyelim, içinde, bu dünya görüşünü kavrayarak ve gerçekten benimsemiş olanlar onun taklitçisi olmaktan kurtulabilmiş kendi şiirlerini yaratmışlardır. Çünkü tıpkı Nazım’lar, Neruda’lar, Aragon’lar, Mayakovski’ler gibi onlara da esin veren aynı kaynaklardır. İnsan sevgisidir bu. Sağlam bir dünya görüşü ile bilinç ve derinlik kazanan hümanizmadır. Onun için büyük olabilmişlerdir bu büyük dediklerimizin hepsi.

     

    Çünkü onların hepsi, insanı insan yapan özün sömürülüp yok edilmesine, insanı kul eden sisteme başkaldırdılar. Öfkenin şairi oldular. Öfkeleri insanoğluna duydukları sevgiden kaynaklanıyordu. Sevgiye dayanan öfke kötüyü kaldırmayı yeniyi, iyisini getirmeyi yani değiştirmeyi hedefler. Ve değiştirme özlemi ve kararlılığı umudu yaratır. Onların hepsi inançla beslenen umudun şairleridir.

     

    Yarına inanan, geleceğe güvenen ozanlardır onlar.

     

    İyimserdirler. İyimserliğin ozanıdırlar. Çünkü iyimserlikleri insanoğlunun yaratıcı mücadelesine inançtan, yani örgütlü, disiplinli mücadele perspektifinden güç alır.

     

    Çünkü onlar bireyin, bireyciliğin çerçevesini kırmış, özgülü tiplerken bile evrenseli arama, yakalama ve bize duyumsatma gayreti içinde… kısacası, tüm insanlığı kucaklama yeteneğine sahip olmuşlardır, hangi dilden konuşurlarsa konuşsunlar.

     

    Enver’in şiirlerini 43-48 yılları arasında, ilerici yayın organlarında yayınlamaya başladığını biliyoruz. Ama benim o zamanlardan bilinçli bir tanıklığım yok Enver’in ozanlığı hakkında. Ancak şunu söyleyeceğim, Enver’in kısa pasajlarını bizler, hepimiz, sanki her zaman, hep bilirdik gibi bir duygum var. Bu, onun şiirinin evrenselliğinden gelir. Örneğin, “Ölüm, adın kalleş olsun” gibi. Yahut:

     

    Gel günlerim gel de dol
    Gel Aydınlım İzmirlim,
    Gel aslanım Mamak’tan
    Erzincan’dan Kemah’tan
    Düşmanlar selâm ister
    Gözden, gezden, arpacıktan!

    Bu, mücadeleye davettir. Duyarlı kulaklara ulaşır. Nitekim ulaşmıştır.
    Ve sonra:

    Sizlere selâm olsun
    Hürriyeti yazan eller, dizen eller!

    ve,

    Entertipler, rotatifler, bobinler!

     

    Şiirde bunlar heyecen verici şeylerdi o zaman. Entertiplerin, rotatiflerin işleyişlerindeki tıkırtıyla modern zamanların bireyi ezen temposunu kulaklarımızda çınlatmıştır, bunu anımsıyorum.

     

    Enver, daha öncesini bilmiyorum, fakat hapiste iken Neruda, Aragon gibi büyük ozanların şiirlerini Fransızcadan Türkçeye çevirmiş ve onları arkadaşlarına tanıtmıştır.

     

    Yukarıda da değindiğimiz gibi, halk türküleriyle haşır neşir olmuştur. Üniversite bitirme tezi olarak hazırladığı, Eğin Türküleri araştırması değerli tutuluyor ve kendi konusunda bir öncü sayılıyor.

     

    O ilk yıllardan sonra uzun bir suskunluk var Enver’in yaşamında. İçeride, yani 1951-58 arası yazdıklarından pek az bir bölümü kalmış elde. Ondan sonraki yıllarda da fazla birşey bırakmadı bildiğim kadarıyla. TKP sabıkalılarının, yani bizlerin -hapishaneden gizlice- çıkardığımız “Türk Solu” dergisine verdiğimiz birkaç şiiri var.

     

    Uyan Alim, şöyle:

    Yıllardır susmuşum lâl
    Yanım yörem Tepegöz, Şahmaran!
    Yürek çın çın eder ama,
    Erdemli ve yiğit
    Bir gerilla bıçağıdır, çatal
    Derman sorar kurda kuşa derman!
    Dağlar gül gülistan içinde
    Al al!

    Bir ben kalmışım
    Rüsvay, malamat, üryan!
    Adı görklü Marx yadıma düşende,
    Uyan derim Alim
    Uykudan uyan!

     

    Bu, bana kalırsa ta kendisidir. “Marx, aklıma düşende” diyor. Hem de Türkiye insanıdır. Bireysel ve toplumsal, yani evrensel.

     

    Enver genç yaşta, henüz gerçekten verimli olabileceği çağa gelmeden hapse düştü. Az çok aklı başında olup da hapse düşmeyeni var mı Türkiye’de…

     

    Enver, teori ve pratiğin birlikteliğini iyi kavramıştı; daha önce de belirttiğimiz gibi, kavganın ozanıdır o. “Dost Dost İlle Kavga”, örgütlü mücadelede yerini aldı. Bunun bedelini biliyordu :

    Uğruna çekilen,
    Derttir, mihnettir
    Senden yana olduğumuz sebeptir…

    diyor. Ahmet Arif’in, “Uğruna Prangalar Eskittim” demesi gibi.

     

    Ama o, mücadelenin entellektüel-şiirsel yanına fazla dalmıştı belki, bilmiyorum. Öyle de değildi aslında. Belki de toplumsal ilerlemedeki gerekirciliği fazlaca ya da pasifçe kabullenmişti. Acaba diyorum, diyalektik-spiral ilerleme bilgisi, “geçici bir yenilgiyi” fazla önemsememe tutumuna mı itti onu? Örgütsel ve kişisel planda tutulmuş olan bir mevzii terketmemenin, geri çekilmemenin önemini gözardı etti belki. Her neyse… bilemiyorum. İnsanoğlunun iç dünyasını yorumlamak çok güç elbette. 51 tevkifatında ifade verdi, yani, “konuştu” dediğimiz tutuma girdi Enver. Buna pek fazla birşey diyemiyorum. Çok karmaşık etmenler belirliyor insanoğlunun davranışlarını, hele bu gibi olağanüstü koşullarda.

     

    Ama o, mücadelenin entellektüel-şiirsel yanına fazla dalmıştı belki, bilmiyorum. Öyle de değildi aslında. Belki de toplumsal ilerlemedeki gerekirciliği fazlaca ya da pasifçe kabullenmişti. Acaba diyorum, diyalektik-spiral ilerleme bilgisi, “geçici bir yenilgiyi” fazla önemsememe tutumuna mı itti onu? Örgütsel ve kişisel planda tutulmuş olan bir mevzii terketmemenin, geri çekilmemenin önemini gözardı etti belki. Her neyse… bilemiyorum. İnsanoğlunun iç dünyasını yorumlamak çok güç elbette. 51 tevkifatında ifade verdi, yani, “konuştu” dediğimiz tutuma girdi Enver. Buna pek fazla birşey diyemiyorum. Çok karmaşık etmenler belirliyor insanoğlunun davranışlarını, hele bu gibi olağanüstü koşullarda.

     

    Onun için, arkadaşları Enver’i aramadılar, yalnız bıraktılar yolundaki eleştirileri haksız buluyorum. Huzurevi’ne gelince. Enver orada tedavi görmekteydi, özel odası vardı, evi gibiydi. Rahattı ve hoşnuttu, bunu konuşmuştuk kendisiyle. İlgi ve yardıma ihtiyacı olan tek arkadaş da Enver değildi.

     

    Eh, kendi kendisiyle barışık olmayan büyük şiir yapamaz herhalde. Enver, yücelikleri dile getirmeye hakkı olmadığını da düşünmüş müdür acaba? Yoksa ateşi mi küllenmiştir? Yoksa, Türkiye’de hiçbirimiz için kolay olmayan mahpusluk sonrası koşulları belini mi bükmüştür?

     

    İşte Enver, bir anlamda kendi kendini cezalandırarak Türk dilinin en usta yeteneklerinden birini köreltti böylece. Yazık oldu ona da, Türk şiirine de. Bıraktığı kadarıyla yetinmek zorundayız şimdi.

     

    O da hala esin veren bir değer elbette.

     

    Ama bunu ayıbı sadece, işkencelerle, hapishanelerle, en iyi yurttaşlarına kan kusturan, onların tüm yaşamlarını zehir eden baskı rejiminedir. İnsanları en acımasız ve aşağılatıcı yöntemlerle inandıklarını inkâra zorlayan, yakınlarını, sevdiklerini, tüm kutsal bildikleri değerleri karalamaya, yalan yanlış ifadelerle onlara ihanet etmeye zorlayan ve kendi kendilerine yabancılaştıranlar, kişilikleri parça parça etmeyi bir marifet sayanlar utansın bundan.

     

    Elli yıl sonra hala bunları daha da birikmiş acılarla konuşmaktan kendimizi ve ülkemizi kurtaramadığımız için, “biraz da” biz utanmayalım mı?